T-shirt borduren met een borduurmachine: tricot borduren stap voor stap

Borduurwerk op tricot ziet er het best uit als het ontwerp een gemiddelde maat heeft, niet te dicht is en niet leunt op één enorme massieve vulling. Een blok tatamivulling van 250 mm op een dun katoenen shirt wordt een stijve, zware lap die de jersey eromheen in golfjes trekt, en het shirt valt daarna nooit meer echt soepel. Hetzelfde ontwerp als lichtere vulling, als open vulpatroon of als applicatie zit veel beter.

Waar je op let:

• Dichtheid: voor tricot is een rijafstand van ongeveer 0,40–0,45 mm een verstandig vertrekpunt, iets lichter dan de 0,30–0,40 mm die vaak op stabiele geweven stof wordt gebruikt. Een lichtere dichtheid betekent minder naaldsteken en minder trekkracht op de stof.
• Maat: stem het ontwerp af op de plaatsing. Een logo op de linkerborst is meestal 75–100 mm (3–4 in) breed; een ontwerp midden op de borst 200–250 mm (8–10 in). Vergroot een dicht ontwerp van 100 mm niet tot 250 mm in het bewerkingsscherm van een machine: afhankelijk van de machine stijgt het aantal steken sterk en wordt de vulling zwaar, of worden de steken gewoon langer en lusserig.
• Grote massieve vlakken: breek ze op. Gebruik een contour plus een lichtere vulling, een applicatiestof voor de grote vorm, of een vulstijl met textuur.
• Fijne details: heel dunne lijnen en piepkleine tekst (letters lager dan ongeveer 4 mm) zakken weg in de lusjes van de jersey. Maak letters vetter of voeg een toplaag toe.
• Vullingen of lijnwerk: de T-shirttutorial van Sulky merkt op dat gevulde ontwerpen en applicaties op tricot meestal beter uitkomen dan pure lijnontwerpen, omdat een enkele rijgsteek de neiging heeft in de textuur van de tricot te verdwijnen. Een lichte vulling met een goede onderlaag is vaak het beste compromis.

Zet je je eigen ontwerp om, dan is de stijl Krachtig & eenvoudig in StitchMyPic precies voor dit soort werk gemaakt: weinig kleuren, grote vormen, niets dat te fijn is om op een kleine linkerborst te borduren.

Voor de linkerborst is het gebruikelijke vertrekpunt de plek waar de schoudernaad de kraag raakt. Meet vanaf daar ongeveer 18–23 cm (7–9 in) recht naar beneden voor een herenshirt in volwassenenmaat, of 13–18 cm (5–7 in) voor een damesshirt, en ongeveer 10–13 cm (4–5 in) opzij vanaf het midden voor, naar de linkerkant van de drager. Daar komt het midden van het ontwerp. Deze getallen komen van professionele borduurbedrijven en zijn een vertrekpunt, geen wet: kleinere maten, V-halzen en getailleerde modellen vragen om aanpassingen.

Print het ontwerp voordat je begint op ware grootte, knip het uit en leg het op het shirt op het gemarkeerde punt. Nog beter: laat iemand het shirt aantrekken. Een ontwerp dat plat op tafel goed lijkt te zitten, kan gedragen te laag of te ver richting oksel uitkomen. Markeer het midden en een horizontale lijn met een uitwisbare stift of een klein stickertje.

De tabel hieronder geeft de gebruikelijke maten en afstanden voor de meest voorkomende plaatsingen op een T-shirt.

Heeft het shirt een borstzakje, centreer het ontwerp dan op of net boven het zakje. Voor een hele rug bepaalt je grootste borduurring hoe groot je in één keer kunt borduren: met een ring van 5×7 (130 × 180 mm) lukt dat niet in één keer inspannen, met een ring van 8×12 (200 × 300 mm) of groter wel.

Gebruik op T-shirts knipvlies, altijd. De verstevigingsgids van OESD zegt het zonder omwegen: op tricot en rekbare stoffen moet je knipvlies gebruiken, omdat de tricot blijft rekken en het borduurwerk meerekt als niets de steken blijvend ondersteunt. Scheurvlies kan er direct uit de ring prima uitzien, maar zodra het is weggescheurd houdt niets het ontwerp meer vast, en bij de eerste wasbeurt vervormt het.

Welk knipvlies:

• Onzichtbaar mesh (polymesh), ongeveer 1,5 oz: zacht en bijna onzichtbaar door witte en pastelkleurige shirts heen. Ideaal voor lichte tot middelzware ontwerpen.
• Opstrijkbaar onzichtbaar mesh: hetzelfde, maar eerst op de binnenkant van het shirt gestreken. Dit is de nuttigste T-shirttruc die er is: de vastgestreken tricot rekt niet meer uit terwijl je inspant en borduurt, en de versteviging wordt daarna nog steeds bijgeknipt. OESD raadt opstrijkbaar polymesh aan voor tricot waarbij zachtheid belangrijk is.
• Gewoon of middelzwaar knipvlies (2,5 oz en meer): voor dichtere ontwerpen en zwaardere shirts. Professionele borduurbedrijven die rekbare sporttricot borduren, gaan vaak naar 3,5 oz of zwaarder.
• Plakkend scheurvlies of klevend knipvlies: om te laten zweven in plaats van in te spannen (zie hieronder).
• In water oplosbare toplaag: een dunne folie die je erbovenop legt. Optioneel op gladde jersey, de moeite waard op tricot met structuur en voor kleine tekst, zodat de steken bovenop de tricot liggen in plaats van erin weg te zakken.

Sulky verstevigt tricot aan twee kanten: versteviging eronder, een lichte folie erbovenop. Voor een dicht ontwerp zijn twee lagen onzichtbaar mesh, of één laag mesh met een licht scheurvlies eronder, een gangbare oplossing als één laag mesh niet genoeg is. Knip de versteviging aan elke kant minstens 25 mm (1 in) groter dan de borduurring, zodat de ring hem helemaal vastklemt.

De regel is: strak maar niet uitgerekt. Tricot die strak in de ring is getrokken, ziet er tijdens het borduren perfect uit, veert terug als je hem uit de ring haalt, en dan gaat het borduurwerk rimpelen. Ziet een ontwerp er in de ring geweldig uit en rimpelt het zodra het eruit komt, dan is het shirt bij het inspannen uitgerekt.

Een T-shirt inspannen, stap voor stap:

1. Strijk het onzichtbare mesh op de binnenkant van het shirt, over het gemarkeerde vlak, volgens de strijkinstructies van de versteviging. Gebruik je een niet-opstrijkbare versteviging, dan doet een lichte nevel tijdelijke spuitlijm hetzelfde.
2. Draai de schroef van de buitenring los, zodat de ring met weinig kracht sluit. Draai hem nooit achteraf met een schroevendraaier aan terwijl de stof erin zit; stel de schroef vooraf af.
3. Keer het shirt binnenstebuiten, of schuif de buitenring vanaf de zoom in het shirt, zodat alleen de voorkant in de ring komt.
4. Lijn je markeringen uit met het midden en de hulplijnen van de ring, en druk de binnenring er gelijkmatig in.
5. Strijk de stof voorzichtig glad vanuit het midden naar buiten. Trek niet aan de randen. De ribbels van de tricot moeten nog recht lopen, niet krom.
6. Vouw de rest van het shirt (rug, mouwen) weg en zet het vast met knijpers, zodat er niets onder de naald kan komen.

Laten zweven in plaats van inspannen. De T-shirtmethode van Sulky slaat het inspannen van de tricot helemaal over. Span plakkend scheurvlies in met de papierkant naar boven, kras het papier in en trek het eraf, en druk het shirt erop met de middenmarkeringen uitgelijnd. Gebruik een ring die iets groter is dan het ontwerp voor extra houvast. Leg er bij een dicht ontwerp ook knipvlies onder, want plakkend scheurvlies alleen ondersteunt de steken niet tijdens het dragen. Een rijgkader dat eerst rond het ontwerp wordt geborduurd, als je machine dat heeft, voorkomt dat er iets verschuift. Laten zweven is ook de manier voor kleine kindershirts die niet over de ring passen.

Naald: een ballpoint-borduurnaald, maat 75/11 voor de meeste T-shirts, 70/10 of 65/9 voor fijne jersey, 80/12 voor zwaardere tricot. De afgeronde punt glijdt tussen de lusjes van de tricot door in plaats van ze te doorboren. Een scherpe naald snijdt het garen door, en de gaatjes kunnen na het wassen ladders worden. Begin elk shirtproject met een nieuwe naald.

Garen: 40 wt borduurgaren van polyester of rayon als bovendraad, 60 of 90 wt onderdraad. Polyester kan beter tegen heet wassen en bleek, wat telt bij werkkleding en kinderkleding; rayon heeft een zachtere glans. Voor T-shirts die vaak gewassen worden, is polyester de veiligere keuze.

Instellingen: als je de steekparameters kunt aanpassen, zijn er drie die op tricot het meest uitmaken.

• Dichtheid: een iets lichtere vulling, rond 0,40–0,45 mm rijafstand, belast de jersey minder.
• Trekcompensatie: steken trekken de tricot in hun richting naar binnen, waardoor kolommen en vullingen smaller uitvallen dan ontworpen en er kieren ontstaan tussen vullingen en contouren. Met ongeveer 0,2–0,4 mm trekcompensatie wordt elke vorm breder gemaakt om dat te compenseren. Letterkolommen hebben er het meeste baat bij.
• Onderlaag: een stevige onderlaag (een randlijn plus een zigzag- of rasteronderlaag onder vullingen) hecht de tricot aan de versteviging voordat de bovensteken komen, zodat de stof niet kan verschuiven. Sla hem op T-shirts niet over.

In StitchMyPic zet de stofinstelling Tricot (T-shirt, polo, hoodie) de dichtheid op 0,42 mm met 0,3 mm trekcompensatie en houdt de onderlaag aan, zodat je dit niet voor elk ontwerp met de hand hoeft af te stellen.

Borduren. Laad het ontwerp, controleer de oriëntatie (bovenkant van het ontwerp richting de kraag) en laat de machine de omtrek aftasten met de trace- of proeffunctie om te controleren of het binnen het gemarkeerde vlak past. Zet de machine voor tricot een stap langzamer: een iets lagere snelheid vermindert flagging, waarbij de stof met de naald mee op en neer veert en er overgeslagen steken en garenproppen ontstaan. Let op de eerste kleur; begint de stof te kreuken, stop dan en span opnieuw in, in plaats van een ontwerp af te maken dat je toch moet uithalen.

Bijknippen. Haal het shirt uit de ring, keer het binnenstebuiten en knip het knipvlies op ongeveer 6 mm (1/4 in) van het borduurwerk af, met afgeronde hoeken. OESD raadt af om dichterbij te knippen: je loopt het risico steken te raken, en te weinig versteviging laat een randje rond het ontwerp achter. Scheur of spoel de toplaag weg en knip verbindingssteken aan de voorkant dicht bij de stof af.

Comfort. Schuurt de achterkant van het borduurwerk langs gevoelige huid, bijvoorbeeld bij kinderkleding, strijk er dan een zachte afdekvlieseline over.

Wassen en onderhoud. Wacht tot het shirt helemaal af is, en dan:

• Was binnenstebuiten, koud of lauw (30 °C / 86 °F of minder is een veilige standaard), op een fijnwasprogramma.
• Gebruik een mild wasmiddel en geen chloorbleek.
• Laat plat of op een hanger aan de lucht drogen; de droger is de belangrijkste oorzaak van pluizig, verbleekt garen en krimp rond het ontwerp.
• Strijk aan de verkeerde kant, op lage temperatuur of met een persdoek, nooit direct op het borduurwerk.

Komen er na de eerste wasbeurt rimpels tevoorschijn, dan is de oorzaak bijna altijd een van deze drie: het shirt was niet voorgewassen en is gekrompen, het is in de ring uitgerekt, of de versteviging was te licht voor de dichtheid. Verander er bij het volgende shirt één tegelijk en borduur een proefje op een afdankertje voordat je een hele bestelling doet.